گویند ميرزا حسنعلی نصيرالملك، سومين پسر قوام الملك،  حاكم فارس در عصر قاجار اين مجموعه را با پول خمس و زكاتی ساخته كه روحانيون معاصرش دريافت نقدی آن را نپذيرفته بودند.

به جرأت می توان گفت مسجد این مجموعه يكی از زيبا ترين بناهای مذهبی شيراز و شايد كل ايران باشد. برپایه كتيبه ای که سردر این بنا نصب می باشد، ساخت اين بنا توسط حاج محمد حسن معمار و ميرزا رضا كاشی گر صورت گرفته است. بهترین زمان برای دیدن مسجد نصیر الملک بامداد از ساعت 7 تا ساعت 10 می باشد که خورشید شيشه های ‌رنگین و نقش دار ارسی های شبستان مسجد را با نور خود نوازش داده و رنگ های بدیعی را در شبستان مسجد پدید آورده است که منظره ای عرفانی و آرام بخش را برای هر بیننده پدید می آورد و بی هیچ سخنی انسان مبهوت زیبایی آن می شود. البته در ساعتهای دیگر نیز منظره زیبای شبستان را می تواند دید اما گرمای هوا ممکن است آزار دهنده باشد.
  شبستان دارای دوازده ستون سنگی با ساقه های ‌مارپيچ و سر ستون های با شكل برگ كنگر است كه همانند ستون های مسجد وكيل می باشد. قاب های كاشی كاری شده روی ديوار با طرح های رایج عصر قاجار زيبايی اين بخش از مسجد را دو چندان می‌كنند. محراب اصلی‌ مسجد نیز در همین شبستان قرار دارد بسیار زیبا می باشد.
اما بطور قرینه در شرق حیاط، شبستان ضلع شرقی مجموعه قرار دارد كه بسيار ساده است و توسط يك رواق با طرح های هندسی از تركيب كاشی‌ وآجر از حياط مجزا می شود. امروزه اين مكان نمايشگاه اداره اوقاف نصيرالملك است و عکس هایی از بزرگان و وقف کنندگان شهر شیراز در آن نمایش داده می شود.
در پشت شبستان شرقی دو چاه وجود دارد که راه ورودی آن دری می باشد از درون شبستان شرقی. عمق يكی‌ از چاه ها بيش از 60 متر است. در گذشته، آب این چاه ها توسط دو گاو بيرون كشيده می شد و از اين رو به آن «چاه گاو» می گفتند. آب چاه در حوض وسط حياط و مخزن آب انبار تخليه می شده است. در بخش چاه گاو می توان از پله ها پایین رفت و تا انتهای راهرویی پیش رفت که گویی پیشتر محل حرکت گاوها بوده است برای خروج آب از چاه ها.

مسجد نصيرالملك همزمان میراث دار سنت های معماری زنديه و قاجاریه می باشد که البته ایجاد تغيير در آنها را نیز می توان در این مسجد شاهد بود. تاثيرات معماری عصر زنديه در حياط چهارگوش، دو ايوان در شمال وجنوب و شبستان ها در شرق و غرب پيداست. اما در قسمت ورودی در به خصوص ايوان شمالی نوآوری متمايزی را می توان مشاهده کرد. هنگام ورود، شما از طريق يك دروازه بزرگ كاشی كاری شده وارد مسجد می شويد. ورودی به شكلی نامتقارن و عجیبی در غربی ترين نقطه ضلع شمالی مسجد قرار دارد و از طريق يك دهليز مسقف به حياط اصلی وصل می شود كه البته ورودش به حیاط اصلی با يك زاويه تند می باشد و شما را از بخش شمال غربی حیاط به حیاط وارد می کند. در مركز حياط يك حوض چهارگوش با فواره های سنگی‌ قرار دارد.

ايوان شمالی يك تاق مركزی دارد كه ارتفاع آن برابر رواق های دو طبقه در دو سوی‌آن است. تمام سطوح اين قسمت با كاشی‌كاری هفت رنگ در انواع طرح ها پوشيده شده و قوس هر تاق نما مقرنس های زیبایی دارد.

اريب بودن محور شرقی- غربی ایوان شمالی امكان افزودن اتاق هايی را در كنار ايوان بدون تغيير نقشه چهار گوش حياط اصلی فراهم كرده است. بخش جنوبی در تضاد با بخش شمالی ساختاری بسیارساده دارد و شامل يك سری تاق نماهای شش تايی با اندازه های مختلف است كه در ميان آنها محراب قرار گرفته است. ايوان جنوبی توسط يك جفت مناره كوتاه كاشی كاری شده مشخص شده است. كتيبه های باشكوه به خط ثلث و كنده كاری های روی سنگ مرمر پيرامون حياط از ديگر ويژگی های اين مسجد زيبا هستند.
درشرق ایوان شمالی، دری وجود دارد که از طریق آن می توان به امامزاده کناری مجموعه وارد شد و سرویس های بهداشتی مجموعه نیز در همان بخش قرار دارد. مجموعه هم اکنون زیر پوشش سازمان اوقاف می باشد و تلاشی برای رایگان نمودن بلیت ورودی از طریق سازمان میراث فرهنگی کاری بیهوده است.

گزارش از: مهتاب رضایی و کاوش ساعی