در آن روزهای دور که می­توان گفت دست کم چهار هزار سال از آن می­گذرد زمین، ایزدبانویی داشت به نام سپندارمد یا همان اسفند که ماه آخر سال به نام او خوانده می­شد. سپندارمد که به معنی بردباری، فروتنی و اخلاص است در واقع یکی از دختران پاکدامن اهورامزدا محسوب می­شد و وظیفه او نگهبانی از زمین به عنوان منبع حیات انسان بود.
در انجمن آسمانی خدایان، او کنار اهورامزدا می­نشیند و به مراقبت از زمین می­پردازد. بنابر آنچه در اوستا درباره این ایزدبانو آمده، وقتی کشاورزان در روی زمین کشت و کار می­کنند و چهارپایان را پرورش می­دهند و یا هنگامی که فرزند پارسایی از مادری پاکدامن زاده می­شود، سپندارمد با شادمانی به آنها برکت می­بخشد و از آن سو وقتی زنان و مردان بداندیش و بدکردار بر روی زمین راه می­روند او آزرده می­شود اما حضور آنها را تحمل می­کند و به همین دلیل او مظهر بردباری است.
در تاریخ اساطیری ایران و مطابق با آنچه در متون فارسی میانه (مربوط به دوره ساسانی) آمده، در زمان منوچهر که ایران و توران درگیر جنگ می­شوند، افراسیاب (پادشاه تورانی) آب را بر ایرانیان می­بندد بنابراین سپندارمد برای نجات ایرانیان دست به کار می­شود؛ او به شکل دوشیزه­ای با جامه پرشکوه ظاهر می­شود، افراسیاب به او دل می­بازد و از او خواستگاری می­کند، سپندارمد او را وا می­دارد که آب را به ایرانشهر بازگرداند و وقتی از نجات ایرانیان اطمینان حاصل می­کند دوباره به زمین فرو می­رود.
همانطور که گفته ماه آخر سال که نرم نرمک شکوفایی طبیعت از راه می­رسد به نام ایزدبانوی سپندارمد نامگذاری شده اما علاوه بر این در گاهشماری قدیم، روز پنجم هر ماه نیز به این ایزد بانو تعلق داشته و به نام او خوانده می­شده بنابراین روز اسفند (پنجم) در ماه اسفند برای او جشنی بزرگ برپا می­کردند که در آن، ضمن ستایش این ایزدبانو، به نوعی مقام زن و مادر نیز بزرگ، داشته می­شد.
امروزه این جشن در میان بسیاری از زرتشتیان برگزار می­شود اما به دلیل تغییراتی که در گاهشماری­ها پیش آمده و ما حالا شش ماه 31 روزه در سال داریم، این اختلافِ شش روزه سبب شده تا روز سپندارمد با 29 بهمن ماه مصادف شود. از آیین­های این روز آن بوده که زنان از کارهای روزمره دست می­کشیدند و همه این امور به مردان محول می­شد. مردها موظف بودند زنان را بر تخت پادشاهی بنشانند و علاوه بر اینکه هدایایی برایشان بیاورند، از آنها اطاعت کنند.
یکی از نام­هایی که برای این آیین گذاشته­اند مردگیران است. به این معنی که در این روز زنان از مردها هدیه می­گیرند اما گردیزی در کتاب زین­الاخبار دلیل این نامگذاری را مرتبط با آیین دیگری می­داند و می­گوید در این روز دختران جوان می­توانستند مردی را که دل در گرو او داشتند برای همسری انتخاب کنند. ابوریحان نیز در کتاب­های آثارالباقیه و التفهیم درباره جشن سپندارمد مطالب زیادی نوشته است. او در التفهیم به رسم دیگری اشاره می­کند به نام رقعها کژدم که طی آن بخش­های مشخصی از اوستا و متون پهلوی (زبان رایج در دوره ساسانی) را به عنوان اوراد بر قطعه کاغذی می­نوشتند و بر سردر خانه­هایشان آویزان می­کردند تا در طول سال از گزند جانوران موذی و مخرب که به محصولات و کشتزارها آسیب می­زدند، در امان بمانند به همین علت نام دیگری که به این جشن داده­اند جشن برزگران است.
البته ابوریحان که خودش این آیین­ها را در ری و اصفهان دیده، تاکید می­کند که چنین کارهایی جزء مراسم اصلی و اصیل پارسیان نبوده و بیشتر عوام آن را انجام می­دهند. اما پوشیدن لباس نو، کاشتن درخت و هدیه دادن از جمله آیین­های ویژه جشن اسفندگان یا همان سپندارمد است.
زنده­یاد استاد ابراهیم پورداود در سال 1341 خورشیدی، روز سپندارمد و جشن اسفندگان را به عنوان روز پرستار پیشنهاد داد که در آن زمان پذیرفته و در تقویم رسمی نیز ثبت شد البته ایشان مانند بسیاری دیگر از پژوهشگران از جمله جلیل دوستخواه، رضا مرادی غیاث آبادی، جلال خالقی مطلق و پرویز رجبی اعتقاد داشتند که این جشن باید روز پنجم اسفند مطابق با گاهشماری امروزی برگزار شود.